كود ورمي كمپوست

کلمه ورمی (Vermi) از لغت لاتین ورم (Vermis) گرفته شده که به معنی کِرم است. تولید وِرمی کُمپوست فرایندی نیمه هوازی است (حدود 70% رطوبت) که توسط گونه‌ای خاص از کرمها، قارچ‌ها، باکتری‌ها، و میکروارگانیسم ها انجام می‌شود. مواد حاصل، از بستر رشد کرم خاکی آیزنیا فتیدا بوده که پس از دفع مواد زائد از سیستم گوارشی کرم خاکی آیزنیا فتیدا در محیط باقی می‌ماند. ورمی کمپوست مجموعه‌ای از فضولات کرم خاکی آیزنیا فتیدا به همراه مواد آلی تجزیه شده است که برای انواع گیاهان ارزش غذایی فراوانی دارد. در خاک‌های دارای مواد دفع شده توسط کرمها، عناصری مانند نیتروژن، فسفر و پتاسیم ۵ – ۱۱ مرتبه بیشتر از خاک‌های بدون کرم خاکی آیزنیا فتیدا است. در اثر عبور مواد آلی از دستگاه گوارش کرم خاکی آیزنیا فتیدا، عناصری از جمله ریزمغزی‌ها زیاد می‌شوند.

 

مزاياي ورمی کمپوست:

افزايش مقاومت گياهان در برابر تنشهاي محيطی و عوامل بيماري‌زاي خاك
•    افزايش کیفیت ، رنگ و طعم و مزه در محصولات كشاورزي
•    تامين‌كننده عناصر مغذي مورد نياز انواع گياهان
•    بهبود جوانه زني بذرها و تشديد ريشه زائي قلمه‌ها
•    افزايش دوام گلهاي شاخه بريده و تداوم گلدهي گونه‌هاي مختلف
•    سبك و فاقد هرگونه بو
•    عاري از تخم علفهاي هرز
•    حاوي ميكروارگانيسم‌هاي هوازي مفيد مانند ازتوباكتري‌ها
•    بالا بودن ميزان عناصر اصلي غذايي در مقايسه با ساير كودهاي آلي
•    دارا بودن عناصر ميكرو مانند آهن، روي، مس و منگنز
•    دارا بودن مواد محركه رشد گياهي نظير ويتامين‌ها بويژه ويتامين B12
•    قابليت بالاي نگهداري آب و مواد غذايي
•    عاري از باكتري‌هاي غيرهوازي، قارچ‌ها و ميكروارگانيسم‌هاي پاتوژن
•    اصلاح كنندة خصوصيات فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي خاك
•    انطباق كامل با الزامات قوانين و مقررات محيط‌زيست
•    قابل مصرف در پرورش كليه محصولات كشاورزي
•     اصلاح بافت فيزيكي خاك


طریقه مصرف :

کود ورمی کمپوست را بصورت مخلوط با خاک گلدان به نسبت مناسب وهنگام کاشت نهال و برای انواع بوته و درختان بصورت چال کوددر اطراف ریشه و اختلاط با خاک مزرعه مصرف نمائید.
مقدار مصرف :

•    گلدانهای گل و گیاه : تا 20 درصد خاک گلدان
•    نشاء کاری و تکثیر : 50 گرم برای هر نشاء
•    نهال کاری : 100 تا 200 گرم برای هر نهال
•    برای سبزی و صیفی : 2 تا 2.5 کیلوگرم برای هر مترمربع با خاک پشته یا بستر مخلوط شود
•    درختان میوه : 3 تا 5 کیلوگرم برای هر درخت بصورت چالکود
•    مزارع : 3 تا 6 تن در هکتار
•    سیستم های هیدروپونیک: 20% حجم کیسه کشت (گروبگ) یا گلدان

روش تولید ورمی‌کمپوست:
ساده‌ترین روش تولید کرم خاکی آیزنیا فتیدا ورمی‌کمپوست به شرح زیر است:
1-بستر سازی: هر نوع موادی که به عنوان زیستگاه نسبتا پایدار کرم خاکی آیزنیا فتیدا باشد بستر نامیده می‌شود.

بستر کرم خاکی آیزنیا فتیدا باید بر روی سطح صاف و شیبدار بتنی و در سالن یا پوشش گلخانه‌ای ایجاد شود، بنابراین زمین مسطح بدون سنگ و کلوخ و خرده شیشه را مرطوب نموده و کاملا می‌کوبند تا سفت شود و یا آن را با بتون به ارتفاع 15 سانتیمتر پوشش می‌دهند. یک شیب %1 تا %2 مطلوب است به دلیل اینکه فرایند شستشو آسان تر می شود و تهیه آب کرم خاکی آیزنیا فتیدا یا  worm wash امکانپذیر می‌گردد.

دلایل صاف و شیبدار بودن بستر موارد زیر است:


الف- جدا شدن آب مازاد و شیرابه یا پساب از بستر جهت جلوگیری از فاسد شدن بستر.

ب- جمع‌آوری شیرابه از طریق کانالهای مخصوص در مخزن (septing tanke ) و مصرف بخشی از آن ضمن مخلوط نمودن با آب و مصرف بقیه بعنوان کود مایع.

ج- خارج کردن مواد ناشی از شستشوی کودهای مرغی یا کودهای حیوانی تازه که حاوی مقدار زیادی اوره بوده و برای کرم خاکی آیزنیا فتیدا سمی و کشنده می‌باشند و یا خارج کردن سایر مواد سمی و مضر.

بستر کرم خاکی آیزنیا فتیدا باید دارای شرایط زیر باشد:
- قابلیت جذب بالا: کرم خاکی آیزنیا فتیدا توسط پوست تنفس می‌کند در نتیجه مواد بستر باید قابلیت جذب آب بالایی داشته باشند.

1-دارای تخلخل مناسب باشد: کرم خاکی آیزنیا فتیدا‌ به اکسیژن نیاز دارند در نتیجه اگر مواد بستر فشرده باشد نفوذ هوا کاهش یافته و تنفس کرم خاکی آیزنیا فتیدا مختل می‌شود. اندازه ذرات، شکل ذرات، بافت ذرات و سختی آن بر میزان تخلخل موثر است.

2- (مقدار کم پروتئین و یا نیتروژن نسبت بالای کربن به نیتروژن): مواد پروتئین سریع شکسته شده و تولید گرما و اسید می‌نمایند که زندگی کرم خاکی آیزنیا فتیدا را مختل می‌نماید لذا بستر باید دارای نسبت بالای کربن به نیتروژن باشد.

3-ايجاد سايبان از جنس آيرون شيت (پليت) يا پلاستيک گلخانه با پايه‌هاي فلزي و يا از جنس حصير و سرشاخه درخت با پايه‌هاي چوبي براي محافظت کرم آیزنیا در برابر بارندگي و نور آفتاب. ارتفاع سايبان بسته به شيوه تخليه مواد آلي، مساحت مزرعه، نوع و جنس سايبان بين 2 تا 3 متر قابل تغيير خواهد بود.
بهتر است از پلاستيک براي پوشانيدن سطح بستر استفاده نکنید، زيرا لايه پلاستيک باعث افزايش درجه حرارت و جمع شدن گازهاي مختلف در بستر ميشود.

3-ايجاد پشته‌اي از کود گاوي نيمه پوسيده به شکل گنبدي به عرض 70 سانتيمتر، ارتفاع 40 سانتيمتر و طول دلخواه و آبياري فراوان آن بمنظور خروج شيرابه کود. بستري با ابعاد يک متر در يک متر و با ارتفاع 40 سانتيمتر به 30 الي 35 کيلوگرم خوراک و ماده بستري نياز دارد. اين مقدار براي 1000 تا 1500 کرم خاكي آیزينیا کافي است که تکثير شده و عمل کمپوست‌سازي را از لايه‌هاي بالايي آغاز کند. چون کرم آیزينیا تمايل دارد که از قسمت‌هاي سطحي بستر تغذيه کند، عمق بستر نبايد بيش از 30 تا 40 سانتيمتر باشد. اگر بستر عمق بيشتري داشته باشد مواد آلي فشرده و بصورت غيرهوازي تجزيه شده و توليد بوي نامطبوع و مواد سمي مي‌نمايد و در نهايت منجر به مرگ کرم آیزنیا خواهد شد.

4-ايجاد شيار در طول خط‌ الراس پشته به عمق 15 سانتيمتر و ريختن کرم آیزنیا به داخل آن و سپس بر گردانيدن کود روي کرمها.

5- جمعيت مناسب کرم آیزينیا جهت تکثير کرم 5-5/2 کيلوگرم در مترمربع است و نبايد بيشتر از پنج کيلوگرم باشد در جمعيت‌هاي کمتر توليد مثل کاهش مي‌يابد زيرا کرم‌ها کمتر با يکديگر تماس مي‌يابند. جمعيت مناسب کرم جهت توليد كرم آیزنیا 10 – 5 کيلوگرم در مترمربع مي‌باشد. توليدکنندگان کرم آیزينیا معمولا پنج کيلوگرم در مترمربع استفاده مي‌کنند و با دو برابر شدن جمعيت کرم بستر را نصف مي‌کنند. زمان لازم براي توليد کود آلي در دماي 25 درجه سلسيوس در حدود 5/1 تا 2 ماه می باشد و تقريبا نيمي از وزن پشته تبديل به کرم آیزينیا (ورمی کمپوست) میشود. کرم آیزينیا تحت شرايط مطلوب مي‌تواند در يک روز معادل وزن خود تا دو برابر از زباله‌ها و بستر تغذيه کنند و %60 آنرا به كود ورمی کمپوست تبديل کرده و دفع‌کند. خلاصه، هر عدد کرم آیزينیا بالغ قادر است در يکماه (سي روز) 23 گرم ورمی کمپوست توليد کند. اما بطور متوسط براي بازيافت هر يک کيلوگرم زباله غذايي در طول 24 ساعت حدودا به 2 کيلوگرم کرم خاکي نيازدارید؛ بنابراين مدت زمان لازم براي توليد (ورمی کمپوست) در بستر بستگي به ميزان کرم آیزنیا موجود در پشته‌ها دارد، نگهداري کرم درون پشته‌ها به دو منظور صورت مي‌پذيرد:

الف – افزايش جمعيت

ب- توليد کود آلي ورمی کمپوست
وزن اوليه کرم آیزنیا درون پشته براي هدف اول به مراتب کمتر از هدف دوم است.  

7-آبپاشي پشته بصورت روزانه به اندازه آبياري چمن به منظور ايجاد شرايط محيطي مناسب براي فعاليت کرم آیزنیا و بلع غذا توسط آن. روش مناسب براي آب‌رساني به پشته‌ها استفاده از شلنگ نرم پلي اتيلن شماره 16 مشکي و نصب آب پاش در سر آن و آبپاشي روي پشته‌ها می باشد به طوري که رطوبت هر نقطه هميشه در حد %70 حفظ شود. زمان بين آب دهي تجربي است و با توجه به ميزان رطوبت تعيين خواهد شد. ولي هر نقطه بايد حداقل هفته‌اي 2 بار آب داده شود.

8-- پس از گذشت حدود شش هفته (ورمی کمپوست) براي برداشت آماده است. در مزارع (ورمی کمپوست) پس از سه الي چهار ماه مدفوع کرمي را برداشت مي‌نمايند. براي برداشت كرم پوسال (ورمی کمپوست) ابتدا بايد جداسازي کرم آیزنیا از پشته‌ها انجام شود، براي جداسازي کرم آیزينیا از پشته‌ها لازم است بعد از اندکي هوادهي به بستر و کاهش رطوبت آن با استفاده از غربال دوار برقي که به همين منظور طراحي و ساخته شده است بستر سرند شود. براي غربال کردن در مزارع کوچک ميتوان از يک توري دو ميليمتري گالوانيزه نيز استفاده کرد، بمنظور حفظ کرم آیزانیا لازم است از ابتداي بستر، هر روز نيم متر از بستر آبياري نشود تا کرم آیزينیا رفته رفته به انتهاي بستر مهاجرت نمايد بعد از مهاجرت کرم آیزنیا با هوادهي بستر و کاهش رطوبت آن اقدام به سرند کنید در صورتيکه رطوبت بستر زياد باشد عمليات سرند بسيار مشکل خواهد شد.  

9- براي جمع‌آوري کرم آیزينیا مي‌توان با ايجاد يک ماهيچه از کود دامي نيمه پوسيده در کنار پشته‌اي که ديگر فاقد مواد غذايي لازم براي تغذيه کرم آیزنیا است سبب مهاجرت کرم از پشته قديمي به اين ماهيچه شد و پس از آن اقدام به ايجاد پشته‌هاي جديد و انتقال جمعيت کرم آیزنیا به اين پشته‌ها کرد. اگر کرم آیزينیا مجبور به زندگي در ميان زباله‌هايي باشد که خود توليد کرده است در اينصورت نمي‌تواند به حيات سالم خود ادامه دهد؛ بنابراين بايد بستر را بطور مرتب عوض کنید و اجازه ندهید که مدفوع کرم به ماده‌اي سمي براي کرم آیزنیا تبديل شود.

10- براي توليد كرم پوسال ورمی کمپوست در خانه مي‌توان از جعبه‌هاي چوبي، پلاستيکي و فلزي با ايجاد سوراخهايي با اندازه مناسب در کف و ديواره‌هاي آن براي انجام زهکشي استفاده کرد.

11- بعد از انجام سرند، ورمی کمپوست که بصورت ذرات دانه‌بندي مي‌باشد .
رطوبت مناسب بستر، هوادهي، تغذيه، جلوگيري از سفت شدن بستر و نگهداري ph در حد 7-8 از نکات کليدي در توليد ورمی کمپوست است. بستر بايد بگونه‌اي باشد که هواي زيادي  به درونش خود نفوذ کند. کرم آیزنیا علاقه‌اي به باکتريهاي بي‌هوازي ندارد و اگر تحت چنين شرايطي قرار گيرد محلي را که باعث آزارش شده را ترک خواهد کرد و اگر قادر به اين کار نباشد  می میرد. کرم آیزنیا نيز درست مانند بيشتر جانوران به تنفس نياز دارد. لازم است که تقريبا هر دو يا سه هفته يکبار چند اينچ از لايه‌هاي بالايي بستر را به آرامي بهم زد تا گازهاي ايجادشده خارج شوند. اين کار همچنين از فشردگي بستر جلوگيري خواهد کرد. لايه‌هاي سطوح پايين‌تر را نيز مي‌توان به ميزاني بسيار کمتر از لايه‌هاي بالايي بهم زد. در بسترهاي کود حيواني که کرم آیزنیا مشغول فعاليت توليد کود است در اثر فعاليتهاي گازي کود حيواني گاز متان توليد ميشود که باعث از بين رفتن کرم آیزنیا خواهد شد. لازم است که به طور متناوب پشته به هم زده شود تا گاز متان از داخل پشته خارج شده و کرمها فعاليت خود را ادامه دهند. بسته به روش توليد ابزارهاي دستي و مکانيزه مختلفي براي اين کار وجود دارد. در حال حاضر اين کار در ايران با روش دستي و با ابزاري شبيه شن کش انجام مي¬شود. لازم به ذکر است که اين کار را با بيل نميتوان انجام داد چون به کرمها آسيب ميرساند. دستگاههايي در ايران در حال طراحي و ساخت است که با بسته‌شدن پشت تراکتور فرايند هوادهي را با سرعت و هزينه کمتر انجام مي-دهد و امکان توليد در حجمهاي انبوه را فراهم ميکند. اين دستگاه حدود يک ميليون تومان قيمت دارد.

از نظر اقتصادي کشت و پرورش کرم آیزنیا وقتي مقرون به صرفه است که بتوان از موادي که داراي هيچگونه هزينه‌اي نباشد استفاده کرد. مثل پسماندهاي رستورانها، آشپزخانه‌ها، اماکن ميوه و تره بار، مواد زائد کارخانه‌هاي تهيه مواد غذايي (کارخانه آردسازي و روغن‌کشي سويا). تغذيه کرمها بايد بطور مرتب و معمولا يک بار در هفته صورت پذيرد. انباشتن بيش از حد مواد غذايي در بستر، سبب ايجاد بوي نامطبوع و ترکيبات سمي مي‌شود. بهترين روش براي تهيه برنامه و ميزان تغذيه، تعيين ميزان مصرف کرم از آخرين تغذيه و همچنين شرايط موجود کرمها است. زماني که آخرين موادغذايي تغذيه شده تقريبا در حال تمام شدن است زمان تغذيه مجدد می رسد. اگر بنظر برسد که رشد کرمها متوقف شده و يا زاد و ولد آنها کاهش يافته احتياج به اضافه نمودن پروتئين بيشتري در مواد غذايي وجود دارد.

مرکز تهيه کرم خاکي در فيليپين توصيه مي‌کند که بهترين ترکيب غذايي براي کرم خاکي مخلوطي از 55 درصد خاک اره، 35 درصد پوسته برنج و 10 درصد سبوس برنج است. اين مخلوط بايد به مدت 3 هفته تخمير شود تا حرارت آن بين 5/15 تا 20 درجه سانتيگراد باشد.

پرورش کرم ورمی کمپوست به روش بارت (‌Barret)

مراحل پرورش به صورت زير مي باشد:

1) آماده كردن جعبه با ابعاد اندازة جعبه های چوبی حدوداً ۱۵×۳۵×۵۰ سانتی متر می باشد.

2)کف با لایه ای نازک از علوفه خشک یونجه یا ۳-۲ لایه از گونی پوشیده می شود.

3) جعبه ها با کمپوستی حاوی فضولات، هوموس و خاک اره (با نسبت ۱ به ۱ به ۱) تا دو سوم   از ارتفاع جعبه پر می گردند . از آرد به میزان ۵/۰ کیلوگرم در هر جعبه جهت تحریک تخمگذاری استفاده می شود. خاک اره و فضولات باید کاملاً له و مرطوب شده و با خاک مخلوط شوند .

4) ۵۰۰ كرم خاكي آيزنيا فتيدا بالغ را بر سطح بستر قرار داده و با لایه ای نازک از مادة بستر پوشانده می شوند.

5) سپس محتویات جعبه ها با ۲ یا ۳ لایه گونی پوشیده می شوند تا از خشک شدن، جلوگیری و یک توزیع منظم آبی ایجاد نماید.

6)جعبه ها با مادة بستر و کرمهای ورمی کمپوست در محیطی تاریک نگهداری می شوند. جعبه ها بر روی یکدیگر قرار گرفته و توسط تخته های چوبی (به ضخامت ۵ سانتی متر) از یکدیگر جدا می گردند. جعبه های قرار گرفته بر کف، بر روی قابهایی چوبی گذاشته می شوند و در فاصلة ۱۵ سانتی متر بالاتر از سطح زمین قرار می گیرند

7) ماده بستر باید مرطوب نگهداری شود، بسته به وضعیت آب و هوا در هفته باید یک یا دوبار به آنها آب داد، به شرط آنکه تغییرات دما بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی گراد تغییر کند و رطوبت مادة بستر مناسب باشدك

8)به منظور جمع آوری کوکون ها، مادة بستر به صورت توده ای مخروطی شکل بر روی یک میز صاف مناسب با ۱۰ سانتی متر حاشیه به طرف بالا، تحت روشنایی خوب، ریخته می شود. هر ۵ دقیقه یک لایة ۵ سانتی متری توسط شن کش از توده جدا می گردد. با این روش، ۷۰% از ماده بستر که شامل کوکون ها و كرم خاكي آيزنيا فتيدا ورمی کمپوست جوان است، از پشته جدا می شود.

9) این ماده در جعبه ای جدید حاوی مقدار مناسبی ماده بستر وارد شده و دوره پرورشی جدیدی آغاز می گردد. مادة بستر و كرم خاكي آيزنيا فتيدا ورمی کمپوست باقیمانده پس از جداسازی کوکون ها به جعبه اصلی برگردانده شده و بعد از اضافه نمودن مادة بستر جدید برای تکثیر مجدد كرم خاكي آيزنيا فتيدا مورد استفاده قرار می گیرند .

 

 

آماده كردن كود گاوي براي توليد ورمي كمپوست داراي مراحلي است كه حتما بايد اين مراحل طي شده باشد.

مرحله اول پوسيدگي كامل كود دامي(گاوي)كه باعث ميشود كود به حالت پودر درآمده و انگل ها و باكتري ها و ميكروبهاي مضرر براي كرم آيزينيا و انسان تا حد زيادي از بين بروند.نشان ديگر كه نشان دهنده پوسيدگي كود دامي ميباشد بوي گاز متان و گرمايي زيادي است كه از كود دامي متصاعد ميشود.و رنگ كود دامي كمي روشنتر از قبل شده است.براي پوساندن كود دامي تازه  و توليد كود پوسيده فضولات دامي (گاوي) را شكل مخروطي روي هم انباشته ميكنند و هر ماه آن را بوسيله تراكتور يا لودر زير و رو ميكنند تا گاز متان حاصل از فعل و انفعالات و گرماي توليدي باعث پوسيدگي كود دامي و آماده براي مرحله بعدي پيش توليد ورمي كمپوست يعني شستشوي كود دامي شود.

مرحله دوم شستشوي كامل كود دامي و آماده سازي كود دامي پوسيده براي توليد ورمي كمپوست و پرورش كرم آيزينيا جهت خارج كردن شيرابه و اوره از آن و فراهم كردن شرايط مناسب زندگي كرم آيزينيا فتيدا ميباشد.كرم آيزينيا نميتواند در محيط اسيدي زندگي كند و اوره موجود در فضولات و دامي براي كرم آيزينيا كشنده است از اينرو باشد كود دامي را خوب شستشو دهيم تا تمامي اوره موجود در آن خارج شده و كود دامي آماده تزريق كرم آيزينيا فتيدا و شروع فرآوري ورمي كمپوست شود..


كود گوسفندي به منظور توليد ورمي كمپوست:
جواب این  سوال اینه که نمیشه گفت کود گوسفندی مطلقا  برای تولید ورمی کمپوست خوب نیست.اتفاقا کود گوسفندی می تونه به عنوان خوراکی مناسب برای رشد کرم ها استفاده شود. یعنی هم اکنون این کود در بسیاری از تولیدی ها در حال استفاده میباشد ولی بصورتی نیست که کاملا از کود گوسفندی برای پرورش کرم خاکی استفاده بشود.

اگر قصد استفاده از کود گوسفندی  برای پرورش کرم خاکی و تولید ورمی کمپوست را داشته باشیم حتما باید با  یک درصد مشخصی از کود گاوی و نیز ترجیحا مقداری از خوارک های مکمل کرم  استفاده بکنید تا به مشکل بر نخورید.

پس براي حفظ كرمهاي ورمي كمپوست بهتر است كود گوسفندي به تنهايي استفاده نشود..
با توجه به مطالعاتی داشتیم به این نکته رسیدیم که در بعضی از کشور های اروپایی مثل دانمارک و هلند  و بخش هایی از کانادا از کود گوسفند بصورت مستقیم استفاده می کنند  چراکه  آنالیز کود گوسفندی این کشورها با کشور ما کاملا متفاوت است.

تغذیه گوسفند بر روی انالیز نهایی کود بصورت مستقیم تاثیر میذاره و پر واضح هست که خوراکی که گوسفندان در ایران میخورند با خوراکی که گوسفندان در کشور های سبزی مثل دانمارک میخورند یکسان نیست و لذا کود گوسفندی کشور ما با توجه به اینکه معمولا گوسفند در مراتع خشک پرورش داده میشوند آنالیز خاص خود را دارد و با کود گاوی متفاوت است.

البته اگر از خوراک یکسانی برای گاو و گوسفند استفاده کرده باشیم مانعی برای اینکار نیست.

 

گرداورنده : سرکارخانم پریسا تاج الدینی (سازمان پارک ها وفضای سبز شهرداری کرمان)