فضای سبز شهری از دیدگاه شهرسازی در برگیرنده بخشی از سیمای شهر است که از انواع پوشش¬های گیاهی تشکیل شده است و به¬عنوان یک عامل زنده و حیاتی درکنار کالبد بی¬جان شهر، تعیین کننده ساخت مرفولوژیک شهر است. از بزرگترین مشکلات در فضای سبز نیاز آبی گیاهان و ایجاد استرس و شوک در اثر گرما و خشکی می¬باشد که باعث شده گیاهان سرسبزی و شادابی خودشان را از دست بدهند. فضاهای سبز شهری به عنوان ریه های تنفسی شهرها به¬شمار می روند و در شهرها افزون بر عملکرد های زیبایی شناختی، اجتماعی و ساخت کالبدی شهر، روی تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، لطافت هوا، کاهش آلودگی صوتی،افزایش نفوذ پذیری خاک، کاهش سطح ایستایی، بهبود شرایط بیوکلماتیک در شهر و جذب گردو غبار تاثیر دارند. به همین دلیل فقدان آن به معنای عدم وجود سلامتی وتندرستی در شهرها محسوب می شود.
گیاهان حداقل نیاز به آب برای رشد و تولید و عملکرد مطلوب دارند و درصورتیکه حداقل نیاز آبی بنا به دلائلی نتواند فراهم شود، گیاهان مواجه با تنش خشکی شده و در صورت مصادف شدن این تنش با مراحل رشدی حساس به کمبود آب نظیر جوانه زنی بذر و گل دهی، می¬تواند صدمات جبران ناپذیری به محصول وارد آید. ازجمله راهکارهای مدیریتی که می¬توان در جهت استفاده بهینه از منابع آبی موجود مورد استفاده قرار بگیرد، کاربرد مواد جاذب رطوبت از جمله پلیمرهای آبدوست یا  هیدروژل است که این مواد علاوه بر قابلیت جذب آب، نسل جدید اصلاح کننده های خاک به شمار می¬روند. سوپر جاذب (سوپر آب) مواد اصلاح کننده جديدي است که به تازگي کاربرد وسيعي پيدا کرده است. اين هيدروژل¬ها، پليمرهايي به شدت آب دوست است که ضمن برخورداري از سرعت و ظرفيت زياد جذب آب، مانند آب انبارهاي مينياتوري عمل مي کند و در موقع نياز ريشه، به راحتي آب و مواد غذايي محلول در آب را در اختيار ريشه گياه قرار مي دهد. مقدار آبي که در خاک ذخيره مي شود به ظرفيت نگهداري رطوبت خاک نيز بستگي دارد. پليمرهاي سوپر آب ضمن بالا بردن ظرفيت نگهداري آب در خاک هاي سبک مي تواند مشکل نفوذ ناپذيري خاک¬هاي سنگين، شست و شوي سريع کودها و آلودگي آب هاي زيرزميني را برطرف کند. اين سوپر جاذب ها از آن جا که با جذب سريع آب به ميزان صدها برابر وزن خود، به ژلي بادوام زياد تبديل مي شود، در کشاورزي، باغباني، جنگل کاري، فضاي سبز و نيز در تثبيت بيولوژيکي شن هاي روان، کنترل فرسايش خاک و کويرزدايي از جايگاه ويژه اي در دنيا برخوردار شده است.

تاریخچه
شروع تحقيقات علمي در دنيا روي اين مواد، مربوط به دهه 1980 ميلادي مي‌باشد. پس از شناخت تاثير سوپرجاذب ها روي خصوصيات خاک و رشد گياهان توليد تجاري و انبوه آن در برخي کشورها از اواخر دهه 1980 و اوايل دهه 1990 آغاز گرديده و حدود سال 2000 ميلادي اغلب کشورها به خصوص مناطق خشک نظير آفريقا، امريکاي جنوبي، خاور ميانه و برخي مناطق خاور دور نسبت آن شناخت بيشتري پيدا نمودند. تولید سالانه آنها در سال 2005 به بیش از 1290 میلیون تن رسید. که از این مقدار حدود 37% در آسیا (به ویژه ژاپن) و 34% در امریکا و مابقی در اروپا تولید شده است. با توجه به مشکل کم آبی هر ساله سوپرجاذب¬ها توجه بیشتری را به خود جلب نموده و در ایران نیز از سال 1370 کار پژوهش برروی آن شروع و در سال 1375 اولین شرکت بخش خصوصی نسبت به تولید آن اقدام نمود لیکن به دلایل مختلف بویژه گران بودن قیمت در مقایسه با کالای وارداتی در سال 1379 شرکت مذکور منحل گردید و درسال 1382 شرکت رهاب رزین تحت لیسانس پژوهشگاه پلیمر پتروشیمی ایران به تولید سوپر جاذب-های کشاورزی با نام تجاری سوپر آب اقدام نمودند. تاثير پليمرهاي سوپرجاذب روي افزايش توليد غذا براي جمعيت روز افزون جهان در مناطقي که قابليت کافي براي توليد غذا ندارند، محسوس تر است. در اين مناطق آب به عنوان يک عامل کليدي محدود کننده براي توليد غذا محسوب مي‌شود.

مزایای استفاده از هیدروژل در رفع مشکلات  فضای سبز شهری

- خشکی، استرس و گرما
همانطور که ذکر گردید از بزرگترین مشکلات در فضای سبز نیاز آبی گیاهان و ایجاد استرس و شوک در اثر گرما و خشکی می¬باشد که باعث شده گیاه سرسبزی و شادابی خودشان را از دست بدهند و استفاده از سوپرجاذب ها باعث شده تا سرسبزی و شادابی گیاهان حفظ گردد چرا که رطوبت کافی و هم مواد غذایی مناسبی را در اختیار گیاه قرار می دهد .

- ناتوانی در نگهداری مواد غذایی در منطقه ریشه
مشکلات تغذیه گیاهان این هست که بر اثر آبیاری مواد غذایی شسته شده و به طبقات پایین رفته و از دسترس گیاه خارج می شود. استفاده از سوپرجاذب ها باعث شده تا با جذب مواد غذایی و آزاد کردن آنها به تدریج نقش موثری در کاهش عناصر غذایی در منطقه موثر ریشه داشته باشد.

-زهکشی زیاد و عدم یکنواختی رطوبت
در خاکهای شنی مشکل اصلی زهکشی بالای خاک و در نتیجه کاهش دوره آبیاری است که سبب افزایش هزینه ها می گردد و سوپرجاذب ها با جذب آب و دفع آن بسته به نیاز ریشه باعث شده رطوبت به شکل یکنواختی در خاک پخش شده و از خشک شدن سریع آن جلوگیری می کند .



- رشد قارچ
به دلیل اینکه در فضای سبز به خصوص چمن کاری رطوبت زیاد است امکان به وجود آمدن قارچ ها نیز می باشد در حالی که استفاده از سوپرجاذب ها به دلیل نگهداری رطوبت اضافی اجازه نمی دهد قارچ ها و دیگر رستنی های مزاحم با استفاده از این رطوبت اضافی مشکلاتی را برای گیاه اصلی به وجود آورند .

- هزینه بالای آبیاری
فضاهای سبز و بخصوص مناطق چمن کاری و گل ها به آبیاری زیادی نیاز دارند و گاهی لازم است تا چندین نوبت در روز آبیاری صورت گیرد و این در حالی است که استفاده از سوپرجاذب ها سبب کاهش دوره آبیاری شده که تا حدود زیادی در هزینه کارگری صرفه جویی خواهد کرد .

- فشرده شدن خاک
مشکل فشردگی خاک می تواند سبب کاهش شدید عملکرد گیاه گردد و در صورتی که بخواهیم آن را بر طرف سازم باید هزینه های سنگینی را متحمل شویم در صورتی که استفاده از سوپر جاذب ها با توجه به انبساط و انقباضی که در اثر جذب و دفع آب دست می آورند سبب می¬شود تهویه خاک اطراف ریشه به خوبی انجام شود و جلوگیری از فشردگی خاک ¬شود.

-فعالیت نامطلوب باکتری ها و کاهش رشد ریشه
موجودات بسیاری در خاک وجود دارند که برای رشد ریشه و در نتیجه رشد بهتر گیاه مفید هستند ، این موجودات ذره بینی و همچنین خود ریشه برای رشد و گسترش به اکسیژن کافی نیاز دارند و استفاده از سوپرجاذب ها با توجه به انبساط و انقباضی که در اثر جذب و دفع مکرر آب دارد سبب ایجاد فضاهای مناسبی و زهکشی مطلوب و در نتیجه افزایش میزان هوادهی خاک شده و به این وسیله در رشد باکتری های مفید ریشه گیاه موثر است .

-کاهش بسيار زياد تلفات نهالکاري

-ارتقا صفات مطلوب چمن از جمله: افزايش شدت رنگ، کا هش ميزان پژمردگي، افزايش تراکم ، افزايش پوشش دهي چمن

میزان مصرف و نحوه استفاده
-    روش کاربرد
پلي مر سوپرجاذب مي‌توانند به روش کپه‌اي ( درون گودال )، نواري و اختلاط کامل با خاک به کار رود. اين ترکيب همچنين به عنوان بستر رويش گياه و به صورت خالص و بدون خاک نيز مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد. در اين شرايط بهتر است عناصر غذايي مورد نياز گياه را به آن اضافه نمود.
هنگام کاربرد براي درختان، قسمتي از خاک پاي درخت را خارج نموده و به مقدار لازم سوپرجاذب را با مقداري خاک مخلوط کرده، سپس اين مخلوط را در قسمت زيرين ريخته و روي آن را با خاک معمولي پر مي‌نماييم. در گلدان بهتر است سوپرجاذب را با مقداري خاک مخلوط کرده و به صورت لايه‌اي در قسمت پاييني گلدان مصرف کرد تا از هدر رفت آب جلوگيري نمايد. همچنين مي‌توان سوراخ هايي تا   عمق گلدان ايجاد کرد و مقدار لازم پليمر خشک را درون آنها ريخته و آن را فشرد و سپس سوراخ ها را با مقداري خاک معمولي پوشاند. تعداد سوراخ ها و مقدار پليمر سوپرجاذب معدني بستگي به اندازه گلدان دارد.
در زمين هاي چمن مقدار توصيه شده سوپرجاذب را به صورت دستپاش و يا با بذر پاش چمن در سطح خاک پخش کرده و سپس با برگرداندن خاک آن را در لايه 5 – 5/2 سانتي متري خاک قرار داده و بذر چمن را کشت مي‌نماييم.
در مزارع به دو صورت به کار مي‌رود :
در روش اول پس از پخش سطحي سوپرجاذب، آن را توسط شخم تا عمق زير ناحيه ريشه برمي‌گردانيم. آنگاه مي‌توان مبادرت به کاشت گياه نمود. در روش دوم از دستگاه کودپاش نواري استفاده کرد که طي آن سوپرجاذب توسط لوله‌هاي دستگاه در کنار رديف هاي کاشت و در عمق ريشه قرار مي‌گيرد.
به هر حال در هر يک از شرايط فوق لازم است تا 2 تا 3 نوبت آبياري معمولي اعمال شده و سپس اقدام به افزايش فاصله آبياري و کاهش ميزان آب نمود. بررسي ها نشان مي‌دهد خشکي، کاربرد سوپرجاذب بسته به نوع گياه، بافت خاک، شرايط اقليمي‌ و کيفيت آب موجب کاهش آب مصرفي به ميزان 5 تا 40 درصد مي‌شود. کاهش ميزان آب مصرفي براي گياهان گلداني75 – 50 درصد، براي زمين هاي چمن و گلف 40 – 15 درصد و براي اغلب گياهان زراعي در شرايط مزرعه‌اي 40 – 20 درصد گزارش شده است. 95 درصد آب موجود در سوپرجاذب قابل استحصال و استفاده توسط گياه مي‌باشد.

-    مقدار کاربرد
مقدار کاربرد آن بستگي به نوع سوپرجاذب، بافت خاک، گونه‌هاي گياهي و شرايط اقليمي منطقه دارد. خاک رسي به دليل دارا بودن درصد بالاتري خلل و فرج ريز نياز کمتري به سوپرجاذب نسبت به خاک شني و ليموني دارد. بنابراين خاک شني به دليل قابليت نگهداري آب کمتر عکس العمل بهتري نسبت به خاک رسي در مقابل کاربرد سوپرجاذب نشان داده و در نتيجه ميزان کاربرد آن در خاکهاي رسي کمتر از خاکهاي ليموني و شني است. مقدار مصرف آن در خاکهاي نواحي گرم و خشک به مراتب بيشتر از نواحي مرطوب و خنک مي‌باشد.
کاربرد آن در نواحي مرطوب عمدتا" در گياهان مستقر در شيب ها توصيه مي‌شود. مقدار کاربرد آن براي گياهان آبدوست بيشتر از گياهان خشکي دوست است. کاربرد بيش از حد آن توصيه نشده است، زيرا اين ماده در اثر جذب آب متورم مي‌شود و ممکن است موجب خروج ريشه‌هاي گياه از خاک شود. به هنگام کاربرد بهتر است به خوبي با خاک مخلوط شده و از قرار دادن آن در لايه پنج سانتي متري بالايي خاک خودداري نمود. علت اين امر تاثير اشعه خورشيد و اشعه ماوراء بنفش روي سوپرجاذب بوده که موجب شکستگي سريع آن مي‌شود.
کاربرد آن به دو صورت خشک و آبگيري شده ( ژل ) توصيه مي‌شود. در صورتي که به صورت ژل در خاک مصرف شود، ميزان کاربرد آن به نسبت چهار قسمت خاک به يک قسمت ژل ( 1 : 4 سوپرجاذب /  خاک  ) در نظر گرفته مي‌شود. نوع پودري آن داراي دوام کمتري بوده و حدود 12 – 6 ماه در خاک پايدار است و بيشتر به عنوان پوشش بذر و نيز براي ريشه‌هاي لخت نشاء ها و جوانه‌هايي استفاده مي‌شود که رطوبت براي آنها بسيار بحراني باشد.
مقدار مصرف آن براي خزانه نشاء ها حدود 120 – 40 گرم سوپرجاذب خشک در متر مربع و در عمق 15 – 10 سانتي متري خاک است. مقدار کاربرد آن در زمين هاي چمن 25 – 20 گرم سوپرجاذب خشک در متر مربع در عمق 5 – 5/2 سانتي متري خاک مي‌باشد. مقدار مصرف آن براي درختان حدود 100 گرم سوپرجاذب به ازاي هر درخت توصيه مي‌شود. مقدار مصرف آن در مزرعه بسته به خصوصيات مختلف 25 – 10 گرم پلي مر سوپرجاذب در متر مربع خاک به ازاي هر 5/2  سانتي متر خاک مي‌باشد. لازم به ذکر است که در روش کاربرد سوپرجاذب تاثير به سزايي روي ميزان مصرف آن به خصوص تحت شرايط مزرعه‌اي دارد. به بر حال کاربرد پلي مرهاي سوپرجاذب بسته به شرايط مختلف مي‌تواند نياز آبياري را تا 50 درصد کاهش دهد.

نکات مورد توجه
سوپر جاذبه ها جایگزین کودهای شیمیایی و آبیاری نمی باشند . این مواد تنها قابلیت نگهداری آب و برخی ازعناصر غذایی مورد نیاز گیاه را در خاک افزایش می دهند و از آبشویی و هدر رفتن N , K , Zn , Fe , B , P خاک جلوگیری بعمل می آورند. سوپر جاذبه ها می توانند با کود شیمیائی ، علف کش ها و آفت کش ها مخلوط شده و بدون هیچ گونه اثر متقابل با یکدیگر به کاربرده شوند.
ذرات پلیمرهای  دارای چهار اندازه می¬باشند که شامل پودری، انداره کوچک -1 mm)3/0(، اندازه متوسط (1-2 mm) و اندازه بزرگ (2-4 mm)  است . توصیه می شود تا تحت شرایط گلدان و یا مزرعه¬ای از اندازه های متوسط و بزرگ آن استفاده شود تا بدین ترتیب مدت زمان ابقای آب در خاک افزایش یافته و دیرتر مورد تجزیه میکروبی قرار گیرند. بهتر است محل قرار گرفتن سوپر جاذب در خاک زیر ناحیه ریشه گیاه بوده و کاربرد عمقی آن در مناطقی که بارندگی¬های سبک دارند مناسب نمی-باشد .


سوپر جاذب و محیط زیست
سوپر جاذبها هرگز به مواد اولیه سمی خود تبدیل نمی شوند و بطور کامل غیر سمی هستند. سوپر جاذبها مواد خنثی و بی اثرند که مصرف آنها در کشاروزی ، آلودگی خاک و محیط زیست را به دنبال نخواهد داشت و  ایمنی استفاده آنها در خاک بوسیله موسسات تحقیقاتی معتبر جهانی تایید شده است. این مواد پس از 12 - 5 سال در اثر تجزیه میکروبی و تاثیر نور خورشید به تدریج از بین می روند و به موادی همچون آب و دی اکسید کرین و آمونیوم تبدیل می شوند . وهیچ آسیبی به طبیعت وارد نمی کنند.
لازم است کاربرد آن براي هر يک از گونه‌هاي گياهي با توجه به عوامل نامبرده در بالا مورد آزمايش و بررسي قرار گيرد.



نتیجه گیری
در حقیقت هدف اصلی برنامه ریزی شهری در زمینه فضای سبز، ارتقا کیفیت زندگی و ایجاد
محیطی آرام بخش و جذاب برای شهروندان است. سازماندهی فضای سبز به عنوان یکی از مهمترین عناصر شهری، سهم به سزایی در مطلوبیت و مطبوعیت فضا دارد. بنابراین با پذیرش این اصل که فضای سبز در زندگی امروز شهری ارزش فوق العاده¬ای دارند، برنامه¬ریزی جهت رفع کاستی¬های بسیاری که در این زمینه در سراسر کشور قابل مشاهده است، ضروری و اجتناب ناپذیر به نظر می رسد. با توجه به خصوصیات مطلوب سوپر جاذب¬ها، استفاده از آنها در فضای سبز شهری با توجه به طولانی¬تر کردن دوره آبیاری و صرفه جویی در مصرف آب، کود، تجهیزات آبیاری و نیز افزایش زنده مانی گیاهان کشت شده در شهر مفید به نظر می آید. از طرفی قیمت ناچیز این مواد مصرف آنها را از نظر اقتصادی توجیه پذیر می¬نماید. لازم است تحقیقاتی روی این مواد از جنبه¬های مختلف شامل مقدار مواد افزوده روش استفاده میزان موفقیت و شدت تاثیر و پیامدهای مثبت و منفی ناشی از استفاده از مواد جاذب رطوبت به عمل آید.





منابع مورد استفاده
1- امید بیگی، رضا،1379. تولید و فرآوری گیاهان دارویی، انتشارات آستان قدس رضوی،397 صفحه
2- ایمانی، محمدرضا.1373. جنگل کاری ضرورت اجتناب ناپذیر محیط زیست. فصلنامه علمی فضای سبز.شماره 7.
3- بهرام سلطانی، کامبیز.1369. آثار فضای سبز بر بیوکلیمای شهر. فصلنامه علمی سازمان حفاظت محیط زیست. جلد سوم، شماره 1،
4- بهرام سلطانی، کامبیز.1363. طرح بررسی آثار توسعه بر فضای سبز تهران . دفتر تحیقات زیست محیطی.
5- پازوکی، علی.1373. گیاهان مناسب و اصول احداث فضای سبز در مناطق نیمه گرمسیری جنوب. فصلنامه علمی فضای سبز. شماره 9و10.
6- تبریزی، نازنین.1382. فضای سبز و آلودگیها. مجموع مقالات همایشهای آموزشی و پژوهشی فضای سبز شهر تهران. سازمان پارکها و فضای سبز تهران. جلد دوم.
7- جمشید زاده، ابراهیم.1381. مبانی طراحی فضای سبز شهری. ماهنامه آموزشی و تخصصی پیام سبز. شماره 7.
8- دوازه امامی، سعید. 1382. کاربردهای گیاهان دارویی. انتشارات نصوح اصفهان. 113 صفحه.
9- روحانی، غزاله.1371. طراحی باغ و فضای سبز. انتشارات فرهنگ جامع. تهران.
10- سعیدنیا، احمد.1383. فضای سبز شهری. انتشارات سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور.159 صفحه.
11- سیامکی، عباس.1382. فضای سبز سازگار با طبیعت. ماهنامه آموزشی و تخصصی پیام سبز.شماره 18.
12- عابدی کوهپایی، ج. و اسد کاظمی، ج. 1384 .کارگاه فنی آبیاری سطحی مکانیزه، تاثیر کاربرد زئولیت در خاک بر بهینه سازی آب فضای سبز. صفحه: 151-158.
13- صانعی،.1371. مبانی طراحی فضای سبز از نظر نحوه انتخاب گیاهان. مجموعه مقالات سمینار فضای سبز . سازمان پارکها و فضای سبز تهران
14- صدر نوری، ب.1371. فضای سبز، ضرورت و طراحی. انتشارات سازمان پارکها و فضای سبز. 32 صفحه.
15- ضرابی. اصغر و تبریزی.نازنین.1385.برنامه ریزی بهینه فضای سبز شهری. فصلنامه سبزینه شرق. شماره 7.
16- لقایی، حسنعلی. برنامه ریزی و طراحی فضای سبز شهری. فصلنامه علمی فضای سبز. شماره 5و6.
17- مجنونیان، هنریک. 1374. مباحثی پیرامون پارکها، فضای سبز و تفرجگاهها. سازمان پارکها و فضای سبز تهران.
18- مطلبی، محمد.1380. درآمدی بر بسط الگوهای پایداری در طراحی فضای سبز شهری. ماهنامه پیام سبز. شماره 1.